Het is nu nauwelijks meer voor te stellen hoezeer de wereld in bange afwachting was van de overgang naar het jaar 2000. Velen waren ervan overtuigd dat de millenniumbug ons vrijwel onmiddellijk terug naar het stenen tijdperk zou sturen omdat computers wereldwijd geen rekening hadden gehouden met dat getal. Voeg daarbij de nieuwe oorlogen (de Golfoorlog en die in voormalig Joegoslavie bv) en rellen zoals die in LA, en het recept voor Strange Days is daar. De film verscheen in 1995 en neemt die spanningen en de angst voor het nieuwe millennium als uitgangspunt voor een film die alles nog even wat scherper neerzet. Maar omdat de jaren 90 economisch juist een enorm succes waren, botste de boodschap van Strange Days hard met die andere werkelijkheid.
In de laatste dagen van 1999 zijn de straten van LA praktisch een oorlogsgebied. Te midden van politieke en maatschappelijke onrust, berichten over politiegeweld en misdaadcijfers die je duizelig maken, drijft Lenny Nero (Ralph Fiennes) zijn handel. Deze voormalige LAPD-agent is nu een soort drugsdealer, maar hij verkoopt geen verdovende middelen maar herinneringen. Dankzij een apparaat genaamd de SQUID (Superconducting QUantum Interference Device) kun je herinneringen en fysieke sensaties rechtstreeks vanuit de hersenschors van de drager opnemen, zodat anderen deze kunnen bekijken en op dezelde manier ervaren. Of het nu gaat om seks, het herbeleven van gewelddadige misdaden of zelfs het meemaken van het moment waarop iemand sterft: je hebt een eerste-persoonservaring op de eerste rij zodra je het afspeelt via het apparaat dat je op je hoofd draagt. Het is de ultieme high.
Lenny is de glad pratende verkoper die dit heel smooth aan de man weet te brengen. Tegelijkertijd gaat hij ook high op zijn eigen supply, herinneringen herbelevend aan zijn ex Faith (Juliette Lewis) die hem verlaten heeft. Als een voormalige vriendin van Faith in paniek opduikt met een SQUID-schijfje dat iets met Faith en met de recente moord op de zeer invloedrijke rapper Jeriko One te maken heeft, moet Lenny wel in actie komen. Hij roept de hulp in van twee vrienden, limo-chauffeur/bodyguard Mace (Angela Bassett) en privédetective Max (Tom Sizemore), en het trio begint dit mysterie te ontrafelen. Al snel blijkt dat ook de steeds gewelddadiger wordende LAPD en Jeriko’s manager Philo Grant (Michael Wincot), in wiens armen Faith zich geworpen heeft, hierbij betrokken lijken te zijn.
Het verhaal is eigenlijk nog het minst interessant. Het gaat om de sfeer die regisseur Kathryn Bigelow en co-scenarist James Cameron neer weten te zetten en de energie waarmee de film is gemaakt. This one goes to eleven, om de beroemde uitspraak uit Spinal Tap nog maar eens aan te halen. Het is nauwelijks te bevatten hoeveel ingehouden woede en frustratie er broeit in deze techno-noir-visie op de nabije toekomst. En een akelig precieze voorspelling van wat er in 1996 en 1997 met de dood van Tupac Shakur en Biggie Smalls zou gebeuren. Maar het was een duister en gewelddadig toekomstbeeld waar destijds weinig mensen op zaten te wachten. En een wel erg dichtbijkomende herinnering aan de racistische arrestatie van Rodney King in 1991 en de totaal uit de hand gelopen rellen in LA in 1992. Wat de redenen ook waren, het publiek bleef massaal weg.
Het is een ervaring die nieuw was voor James Cameron, die eigenlijk allemaal maar successen op zijn naam had staan. Zijn samenwerking met Kathryn Bigelow, die een flinke reputatie als actieregisseur aan het opbouwen was en met elke film beter werd, moest wel een succes worden. Maar het liep dus anders. Ondanks zijn eigen successen had Cameron gewaarschuwd kunnen zijn. Veel van zijn films kunnen gezien worden als ’tech noir’, een duister beeld op de toekomst waarin technologie steeds belangrijker wordt en de mens het onderspit lijkt te delven. Denk aan Ridley Scott’s Blade Runner of Fritz Lang’s Metropolis, de verre voorganger. Het zijn films die met de donkere thema’s niet direct een groot publiek aanspreken en vaak pas jaren later op waarde worden geschat. Cameron wist dat in zijn eigen films nog te voorkomen maar bij Bigelow ging het dus mis. Het heeft ook met timing te maken. Ondanks de oorlogen en de rellen waren de jaren 90 optimistische jaren. De dystopische boodschap van Strange Days paste daar niet bij, al was 12 Monkeys (uit hetzelfde jaar) wel een succes. Waarschijnlijk omdat die film niet zo ‘dichtbij’ kwam. Maar het kwam ook door de combi van genres. Dit is zowel een sci-fi en tech-thriller als een neo-noir en actiefilm, aangevuld met een vleugje romantiek. Daarnaast bevat de film een vrij expliciete stalker/verkrachter/moordenaar scene die voor een aantal kijkers vast teveel geweest zal zijn. Ralph Fiennes geeft een geweldige performance hier maar was nog zeker geen ster. Pas het volgende jaar zou hij met The English Patient echt doorbreken naar een groter publiek.
Ook op een ander gebied bleek Strange Days voorspellend. Na de opkomst van de Steadycam eind jaren zeventig werd het point-of-view shot dat daarmee mogelijk was vrijwel altijd gebruikt om de blik van de moordenaar te laten zien in horrorfilms. Denk aan Halloween, Friday the 13th en al die andere slasherfilms. Maar die shots waren van korte duur en meestal ook niet echt eng. Hier worden complete actiescènes vanuit een first-person-perspectief getoond en ook die met de stalker/verkrachter/moordenaar. Daarmee wordt de techniek wel meeslepend en eng en de film lijkt dan ook een flinke boost gegeven te hebben aan de ‘found footage’ beweging die met The Blair Witch Project (1999) echt mainstream werd. Denk ook aan Cloverfield en Rec.
De cast is prima met voorop de geweldige rol van Fiennes, prima werk van Bassett, Sizemore en Lewis, een heerlijke sleazy rol van Wincott die met zijn typische stem gemaakt is voor klootzakken en vet aangezette LAPD-rollen van Vincent D’Onofrio en William Fichtner die zo fout zijn dat je geen villains meer nodig hebt. Ik was bij Blue Steel nogal kritisch op Bigelow die mij iets teveel haar best deed om een echte vent te zijn, maar hier valt alles op z’n plek. Met Strange Days maakte ze haar op dat moment beste film. Goed voor haar carriere bleek die echter niet en het duurde tot The Hurt Locker voordat ze daar echt weer overheen was.
